Zwykły katar ustępuje zwykle w ciągu około tygodnia. Nawrót zapalenia zatok daje dłuższą niedrożność, ból twarzy oraz ropną wydzielinę. Powtarzalność takich epizodów w ciągu roku przemawia za problemem zatokowym.
Nawracające zapalenie zatok rzadko jest kwestią np. słabej odporności. W większości przypadków za powrotami objawów stoi utrudniony odpływ wydzieliny z zatok oraz utrzymujący się stan zapalny błony śluzowej. Dopóki obecna jest przyczyna blokująca naturalne ujścia zatok, kolejne epizody wracają mimo leczenia. Skuteczne postępowanie zaczyna się od diagnostyki, która wskaże, co podtrzymuje zapalenie.
Zapalenie zatok wraca najczęściej dlatego, że utrzymuje się przyczyna blokująca odpływ wydzieliny z zatok. Może nią być skrzywiona przegroda, przerost małżowin, polipy nosa albo niekontrolowana alergia. Bez usunięcia tej przeszkody leczenie pojedynczego epizodu przynosi tylko czasową poprawę.
W praktyce laryngologicznej rozróżniamy dwa scenariusze powracających dolegliwości. Nawracające ostre zapalenie zatok to co najmniej cztery odrębne epizody w ciągu roku, z pełnym ustąpieniem objawów pomiędzy nimi. Przewlekłe zapalenie zatok rozpoznajemy, gdy objawy utrzymują się dłużej niż dwanaście tygodni. W tym drugim przypadku stan zapalny nie wygasa całkowicie, tylko okresowo się nasila. Rozróżnienie ma znaczenie, ponieważ oba rozpoznania prowadzą do innej ścieżki leczenia. Ustala je laryngolog na podstawie wywiadu i badania, nie na podstawie samego odczucia pacjenta.
Zatoki przynosowe to przestrzenie połączone z jamą nosa wąskimi ujściami. Zdrowa błona śluzowa nieustannie usuwa z nich wydzielinę w stronę nosa. Gdy ujście zatoki jest zwężone, wydzielina zalega i tworzy środowisko sprzyjające zakażeniu. Zablokowany odpływ z zatok to główny mechanizm nawrotów zapalenia. Antybiotyk opanowuje pojedynczy epizod, ale nie zmienia zwężonej anatomii. Dlatego objawy wracają, gdy tylko pojawi się kolejna infekcja lub obrzęk błony śluzowej. Powtarzające się zapalenia dodatkowo pogrubiają błonę śluzową, co jeszcze bardziej zwęża ujścia.
Za nawroty odpowiada często sama budowa nosa i zatok. Skrzywiona przegroda nosowa zaburza przepływ powietrza i utrudnia wentylację zatok. Przerost małżowin nosowych zwęża przewody nosowe i blokuje okolicę ujść zatokowych. Miejsce, w którym spotykają się ujścia kilku zatok, nazywamy kompleksem ujściowo-przewodowym. Nawet niewielki obrzęk w tym rejonie wystarcza, by zaburzyć odpływ wydzieliny. Korekcja przegrody albo zabieg konchoplastyki, czyli plastyki małżowin nosowych bywa elementem leczenia u pacjentów z częstymi nawrotami. O jego zasadności decyduje laryngolog po ocenie anatomii nosa.
Nie każdy nawrót ma podłoże anatomiczne. Niekontrolowany alergiczny nieżyt nosa utrzymuje przewlekły obrzęk błony śluzowej i sprzyja zaleganiu wydzieliny. Polipy nosa, czyli łagodne zmiany błony śluzowej, mechanicznie blokują ujścia zatok. Polipy współistnieją często z astmą oraz z przewlekłym zapaleniem zatok. Do czynników podtrzymujących należą również dym tytoniowy, refluks żołądkowy oraz zaburzenia odporności. Rzadziej przyczyną bywa zakażenie grzybicze lub tak zwany biofilm, czyli warstwa bakterii odporna na standardowe leczenie. Ustalenie tych czynników wymaga poszerzonej diagnostyki laryngologicznej.
Przeziębienie ustępuje zwykle w ciągu siedmiu do dziesięciu dni. Zapalenie zatok utrzymuje się dłużej i daje bardziej charakterystyczny obraz. Typowe objawy to uczucie rozpierania twarzy, niedrożność nosa oraz ropna wydzielina. Ból nasila się przy pochylaniu głowy oraz w okolicy policzków i czoła. Częstym objawem jest też osłabienie węchu i spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła. Jeśli taki zestaw objawów wraca u Ciebie kilka razy w roku, potraktuj to jako sygnał do konsultacji.
Skuteczne postępowanie zaczyna się od ustalenia, co podtrzymuje zapalenie. Podstawą jest badanie laryngologiczne wraz z oceną wnętrza nosa. Dokładny obraz ujść zatokowych i błony śluzowej daje endoskopia laryngologiczna wykonywana cienkim wziernikiem. W wybranych przypadkach laryngolog kieruje na tomografię komputerową zatok, która pokazuje ich budowę i stopień zmian. Leczenie zachowawcze obejmuje płukanie nosa, leki przeciwzapalne oraz kontrolę alergii. Gdy przyczyna jest anatomiczna lub obejmuje polipy, rozważa się leczenie zabiegowe.
Poniższa tabela zestawia najczęstsze przyczyny nawrotów z odpowiadającym im postępowaniem.
| Przyczyna nawrotów | Mechanizm | Kierunek postępowania |
|---|---|---|
| Skrzywiona przegroda nosowa | Zaburzona wentylacja zatok | Ocena laryngologa, ewentualna korekcja |
| Przerost małżowin nosowych | Zwężenie okolicy ujść zatokowych | Leczenie zachowawcze lub konchoplastyka |
| Polipy nosa | Mechaniczna blokada ujść zatok | Leczenie zachowawcze lub zabiegowe |
| Alergiczny nieżyt nosa | Przewlekły obrzęk błony śluzowej | Kontrola alergii, leczenie przeciwzapalne |
| Zaburzenia odporności lub biofilm | Utrzymujące się zakażenie | Poszerzona diagnostyka laryngologiczna |
Diagnostykę i dobór postępowania rozpoczyna konsultacja laryngologiczna w naszej klinice w Poznaniu. W trudniejszych przypadkach pomocna jest konsultacja specjalistyczna u dr hab. n. med. Joanny Jackowskiej.
Przewlekłe zapalenie zatok rozpoznaje się, gdy objawy utrzymują się dłużej niż dwanaście tygodni. Krótsze, ale powtarzające się epizody to nawracające zapalenie ostre. Rozróżnienie ustala laryngolog na podstawie badania.
Nie, leczenie zaczyna się zwykle od metod zachowawczych. Leczenie zabiegowe rozważa się głównie przy przyczynie anatomicznej lub przy polipach nosa. Decyzję podejmuje laryngolog po diagnostyce, w tym po endoskopii i tomografii zatok.
Zwykły katar ustępuje zwykle w ciągu około tygodnia. Nawrót zapalenia zatok daje dłuższą niedrożność, ból twarzy oraz ropną wydzielinę. Powtarzalność takich epizodów w ciągu roku przemawia za problemem zatokowym.